2016 YÖK üniversite bölümleri formasyon kontenjanları

Ana Sayfa » DÖKÜMAN » Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

 
29 Mart 2013 Cuma 22:09
Okunma: 11135
Yorum YapYazdır
 
Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

 

Eylemin gerçekleşmesi, zaman kavramı içinde mümkündür. Zaman içinde eylem ya gerçekleşerek olup bitmiştir; ya gerçekleşmektedir, henüz bitmemiştir; ya da sözün söylenmesinden sonraki bir zaman diliminde gerçekleşecektir. Eylemin gerçekleş­mesi bir dilek biçiminde ifade ediliyor da olabilir. Dileklerde de örtülü bir gelecek za­man anlamı vardır. Fiilin gösterdiği kılış, durum veya oluşun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini gösteren söyleyiş kalıplarına kip adı ve­rilir.

Türkçede kipler nitelik yönünden ikiye ayrılır: haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasar­lama) kipleri.

Kiplerin alt türleri belli eklerle yapılır. Her alt türün kendi eki vardır. Bu eklerin kulla­nılışına göre de -biçim açısından- kipleri ikiye ayırıyoruz:

1) Basit kip (basit çekim, basit zaman): Fiilin tek kip ekiyle çekimlenişidir: gel-di, gel-miş, gel-se...

2) Birleşik kip (birleşik çekim, birleşik zaman): Fiilin iki kip- eki alarak çekimlen­miş biçimidir: gel-miş-ti, gel-miş-se, gel-(i)yor-du, gel-meli-(y)di...

BASİT KİPLER

I) Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemin yapıldığını, yapılıyor olduğunu ya da yapılacağını zamana bağlayarak bildiren kiplerdir.

a) Bilinen (-di'li) Geçmiş Zaman: "-di" (-di, -dü, -du, -ti, -ti, -tü, -tu...) eki ile ya­pılır.   Eylem sözden öncedir;  söz söyleyen,  eylemi görmüştür ya da yapıldığından emindir.

* Dün epeyce kar yağdı. (Görülmüş)

* Ayak sesleri yaklaşıyor, geldiler. (Duyularla kesinleşmiş)

* Cumhuriyet 1923'te kuruldu. (Bilimsel kesinlik)

Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimleri:

OLUMLU

YAZ-DI-M

YAZ-DI-K

YAZ-DI-N

YAZ-DI-NIZ

YAZ-DI

YAZ-DI-LAR

OLUMLU SORU

YAZ-DI-M MI?

YAZ-DI-K MI?

YAZ-DI-N MI?

YAZ-DI-NIZ MI?

YAZ-DI MI?

YAZ-DI-LAR MI?

OLUMSUZ

YAZ-MA-DI-M

YAZ-MA-DI-K

YAZ-MA-DI-N

YAZ-MA-DI-NIZ

YAZ-MA-DI

YAZ-MA-DI-LAR

OLUMSUZ SORU

YAZ-MA-DI-M MI?

YAZ-MA-DI-K MI?

YAZ-MA-DI-N MI?

YAZ-MA-DI-NIZ MI?

YAZ-MA-DI MI?

YAZ-MA-DI-LAR MI?

b) Öğrenilen, Duyulan (-miş'li) Geçmiş Zaman: "-miş" (-mış, -müş, -muş) ekiy­le çekimlenir. Eylem başkasından duyulmuş ya da olup bittikten sonra fark edil­miştir.

* Çanakkale'ye dün epeyce kar yağmış (Başkasından öğrenilmiş.)

* Masada uyuyakalmışın. (Bilinçsiz gerçekleşmiştir.)

* Ben görmeyeli epey büyümüşsün. (Sonradan algılamayla fark edilmiştir.)

* Keloğlan birde bakmış ki... (Masal üslubu. Masal ve fıkra anlatım biçiminde de "başkasından öğrenilme" anlamı vardır.)

* Nasrettin Hoca Timur'a demişçi... (Fıkra üslubu)

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimleri:

OLUMLU

YAZ-MIŞ-IM

YAZ-MIŞ-IZ

YAZ-MIŞ-SIN

YAZ-MIŞ-SINIZ

YAZ-MIŞ

YAZ-MIŞ-LAR

OLUMSUZ

YAZ-MA-MIŞ-IM

YAZ-MA-MIŞ-IZ

YAZ-MA-MIŞ-SIN

YAZ-MA-MIŞ-SINIZ

YAZ-MA-MIİ

YAZ-MA-MIŞ-LAR

Olumlu ve olumsuz soru: Yazmış mı? Yazmamışlar mı?

c) Şimdiki Zaman: "-yor" [-(i)yor, -(ı)yor, -(ü)yor, -(u)yor] ekiyle çekimlenir. Eylem­le söyleyiş aynı anda gerçekleşmektedir. Eylem henüz tamamlanmamıştır.

* Babam odasında kitap okuyor.

* Bakın, kar nasıl da yağıyor.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

YAZ-(I)YOR-UM

YAZ-(I)YOR-UZ

YAZ-(I)YOR-SUN

YAZ-(I)YOR-SUNUZ

YAZ-(I)YOR

YAZ-(I)YOR-LAR

OLUMSUZ

YAZ-MI-YOR-UM

YAZ-MI-YOR-UZ

YAZ-MI-YOR-SUN

YAZ-MI-YOR-SUNUZ

YAZ-MI-YOR

YAZ-MI-YOR-LAR

Olumlu ve olumsuz soru: yazıyor musun? Yazmıyor musunuz?

d) Gelecek Zaman: "-ecek" (-acak)" ekiyle çekimlenir. Eylem, söyleyişten sonra gerçekleşecektir.

* Yarın hastaneye gideceğim.

* Başına öyle çoraplar öreceğim ki cin çarpmışa dönecek.

* Şu adam biraz sonra ağaçtan düşecek.

* Bu toplantıya onu çağırmayacağız.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

YAZ-ACAK-IM

YAZ-ACAK-IZ

YAZ-ACAK-SIN

YAZ-ACAK-SINIZ

YAZ-ACAK

YAZ-ACAK-LAR

OLUMSUZ

YAZMAYACAĞIM

YAZMAYACAĞIZ

YAZMAYACAKSIN

YAZMAYACAKSINIZ

YAZMAYACAK

YAZMAYACAKLAR

Olumlu ve olumsuz soru: Yazacak mısın? Yazmayacaklar mı?

e) Geniş Zaman: "-r" [-(i)r, -(ı)r, -(ü)r, -(u)r, -(e)r, -(a)r] ekiyle çekimlenir. Her üç ana zamanı içine alacak genişliktedir. Genel yargıları anlatmakta da işe yarar.

* Akşamları kitap okurum.

* Her yaz köyümüze gideriz.

* Kuşlar uçar, solucan yeraltında yaşar.

* Meyveli ağacı taşlarlar.

Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

YAZARIM

YAZARIZ

YAZARSIN

YAZARSINIZ

YAZAR

YAZARLAR

OLUMSUZ

YAZMAM

YAZMAYIZ

YAZMAZSIN

YAZMAZSINIZ

YAZMAZ

YAZMAZLAR

Olumlu ve olumsuz soru: Yazar mısın? Yazmaz mısınız?

II) Dilek (Tasarlama) Kipleri

Eylemin yapılmasını dilek olarak anlatan kiplerdir. Bunlarda özel bir zaman an­lamı yoktur. Ancak, hepsinde bir gelecek zaman ayırtısı, tasarlama anlamı se­zilir.

a)  Gereklilik Kipi: "-meli" (-malı) ekiyle çekimlenir. İşin yapılması ya da yapılma­ması gerektiğini bildirir.

* Yarın mutlaka dershaneye gelmeli.

* Çalışmadan olmayacağını artık anlamalısın.

* Yükselmeli, dokunmalı, alnın semalara.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZMALIYIM

YAZMAMALIYIM

YAZMALISIN

YAZMAMALISIN

YAZMALI

YAZMAMALI

YAZMALIYIZ

YAZMAMALIYIZ

YAZMALISINIZ

YAZMAMALISINIZ

YAZMALILAR

YAZMAMALILAR

Soru ve olumsuz soru: Yazmalı mıyım? Yazmamalı mısınız? Yazmamalılar mı?

Not: Cümleye gereklilik anlamı, bazı sözcüklerin anlamlarından yararlanılarak kazandırılabilir.

* Yarın dershaneye gelmem gerekiyor. (Şimdiki zaman çekimli)

* Çalışmak zorundayım. (Yüklem, ek eylem almış isim soylu sözcük)

* Yazmanız gerek (Geniş zaman çekimli)

b) Dilek-Koşul (Dilek-Şart) Kipi: "-se" (-sa) ekiyle çekimlenir. Bir eylemin gerçekleşmesi için gerekli olan öteki eylemi bildirir. Koşullu yargılar yan yargı gibi­dir, yarım izlenimi uyandırır. Arkasından tamamlayıcı asıl yargı gelir.

* Biraz daha beklesek otobüse binerdik.

* Çiçeği biraz sulasanız yeşerir.

Koşul anlamından uzaklaştığı durumlar da vardır.

* Bu işte bir bit yeniği var ama nasıl anlasak?

* Dünya yıkılsa umurunda değil.

* Ne verseler ona razı olacağız.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZSAM

YAZMASAM

YAZSAN

YAZMASAN

YAZSA

YAZMASA

YAZSAK

YAZMASAK

YAZSANIZ

YAZMASANIZ

YAZSALAR

YAZMASALAR

Soru ve olumsuz soru: Söylesem mi, söylemesem mi?

c) İstek Kipi: "-e" (-a) ekiyle çekimlenir. Eylemin yapılmasının istendiğini anlatır. Öğütlerin, direktiflerin anlatımına uy­gundur. II. ve III. kişi için kullanıldığında emir kipine yaklaşır. Günümüzde bu ki­şiler (II. ve III. tekil-çoğul kişiler) pek kullanılmamaktadır.

* Kendimize güvenelim, çalışalım; sonra övünelim.

* İyilik edelim, iyilik bulalım.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZAYIM

YAZMAYAYIM

YAZASIN

YAZMAYASIN

YAZA

YAZMAYA

YAZALIM

YAZMAYALIM

YAZASINIZ

YAZMAYASINIZ

YAZALAR

YAZMAYALAR

Soru ve olumsuz soru: yazayım mı? Yazmayalım mı?

d) Emir (Buyuru, Buyruk) Kipi: Belli bir eki yoktur. Her fiilin Çekimsiz biçimi II. te­kil kişi için emir çekimidir: otur, yaz, ye, konuş... III. kişi için "-sin" ve "-sinler" ekleri kullanılır.

Asıl kullanımı emirleri, direktifleri bildirmek içindir. Dilekleri rica, dua, yalvarma biçimlerinde de ifade eder.

* Yere yatın! (Gerçek emir)

* Biraz sabırlı ol. (Öğüt, tavsiye)

* Lütfen biraz daha bekleyin. (Rica)

* N'olur bize acıyın! (Yalvarma)

* Ya Rab; sen benim yüzümü kara çıkarma! (Dua)

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

------

YAZ

YAZSIN

------

YAZINIZ

YAZSINLAR

I. kişinin yerinde gerektiğinde istek çekimi kullanılır: Yazayım, Yazalım.

Emir kipinin olumsuzu, sorusu, olumsuz sorusu da kullanılır: Yazma, Yazmayın; Yazsın mı? Yazmasınlar mı?

 

 

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem, "istek kipi ikinci tekil kişisiyle" çekimlenmiştir?

A)   En ırak yollar bir yakın olsa

B)   Benim de bir evim olsa

C)   Kızılırmak parça parça olasın

D)   Dostum Lokman Hekim olsa

E)   Şimdi bir kuş olsam, dalına konsam

Cevap: C

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem gereklilik kipindedir?

A)   Çınar yeşili sundurmamda / Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına

B)   Akçakavaklar ıslanırken / Örter bizi güz ananın yaprakları

C)   İşte duruyor bir çocuk / Mürdüm eriği gözleriyle

D)   Bir yüce dağdan bir yüce dağa / Dikmişim ışıklı direklerimi

E)   Kırmızı alıç boncuğunu / Alıp dizdim sevginin ipliğine

(ÖSS - 1992)

Cevap: A

UYGULAMA:

Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına

Sonra gök kubbeyi alsam da rida namıyla

Kanayan lahdine çeksem bütün ecramıyla

O bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni nasıl büyüttü?

Bugün sen de kendi kardeşini

Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.

Yukarıda M. Akif Ersoy'un şiirlerinden alınmış dizeler bulunmaktadır.

Bu dizelerde dilek kipleriyle çekimlenmiş eylemleri bulunuz ve ek - kök ayrı­mı yaparak inceleyiniz.

 
29 Mart 2013 Cuma 22:09
Okunma: 11135
Yorum YapYazdır
 
 
 
(0 Yorum Yapıldı)Yorumlar
<p>Henüz kimse yorum yapmamış, ilk yorum yapan siz olun.</p>
 
Bu Kategorideki Diğer Haberler
 
Son 24 Saat
Haberler RSS Beslemesi
 
Gazete Manşetleri
 
Anket
 
Tarihte Bugün
1752 - ABD'nin ilk hastanesi Pensilvanya'da açıldı.
1808 - Antrasit ilk defa bir yakıt olarak kullanıldı.
1809 - Robert Fulton, buharlı geminin patentini aldı.
1843 - Giuseppe Verdi'nin I Lombardi adlı operasının ilk gösterimi Milano'da yapıldı.
1867 - Sadrazam Mehmed Emin Âli Paşa beşinci ve son kez sadrazam oldu.
1895 - Büyük Britanya ve İrlanda Birleşik Krallığı'nda Büyük Britanya adası tarihinin en soğuk gününü yaşadı: 27.2 °C. Bu rekor daha sonra 10 Ocak 1982'de tekrarlandı.
1926 - Siirt milletvekili Mahmut Bey'in (Soydan) kurduğu Milliyet gazetesi yayımlanmaya başladı.
1928 - Kış Olimpiyatları, St. Moritz'de (İsviçre) başladı.
1936 - İstanbul'da kar fırtınası: binalar yıkıldı, 120 kadar tekne battı ve Unkapanı Köprüsü parçalandı.
1939 - Lockheed şirketine ait P-38 tipi bir uçak Kaliforniya'dan New York'a 7 saat 2 dakikada uçtu.
1953 - SSCB, İsrail ile diplomatik ilişkilerini kesti.
1953 - İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Gericilikle Savaşım için Ulusal Dayanışma Cephesi kurmayı kararlaştırdı.
1957 - Muhalefet milletvekilleri Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'nda değişiklik istedi.
1959 - Kıbrıs Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla ilgili Zürih Antlaşması, Türkiye ile Yunanistan arasında imzalandı.
1961 - 5 parti kuruldu. Adalet Partisi, Memleketçi Serbest Parti, Çalışma Partisi, Türkiye İşçi ve Çiftçi Partisi ve Cumhuriyetçi Mesleki Islahat Partisi.
1961 - Adalet Partisi, Ragıp Gümüşpala'nın başkanlığında kuruldu.
1964 - Limasol'da (Kıbrıs) Rumlarla Türkler arasında çarpışmalar başladı.
1964 - Tayvan, Fransa ile diplomatik ilişkilerini kesti.
1965 - ABD Başkanı Lyndon B. Johnson, hava ve deniz kuvvetlerine, Kuzey Vietnam Halk Cumhuriyeti'ndeki askeri hedeflerin bombalanması emrini verdi.
1965 - Yeni Adana gazetesi Dünya Basın Barış Ödülü'nü kazandı.
1969 - Amerikan 6. Filosu'nu protesto gösterileri sürüyor; 1969'da üniversite öğrencileri Beyazıt Kulesi'ne üzerinde Vedat Demircioğlu'nun resmi bulunan bir bayrak çekti. Vedat Demircioğlu, 6. Filo'nun 1968'deki gelişinde öldürülmüştü.
1971 - ABD, Birleşik Krallık, SSCB, ve diğer ülkeler arasında uluslararası sularda nükleer silahların kullanılmaması konusunda antlaşma imzalandı.
1973 - Vietnam Savaşı: ilk Amerikan esirleri serbest bırakıldı.
1978 - Çin Halk Cumhuriyeti, Aristoteles, Shakespeare ve Charles Dickens'in eserlerine uyguladığı sansürü kaldırdı.
1979 - 15 yıllık sürgün hayatından sonra ülkesine 9 gün önce dönen Ayetullah Humeyni yanlıları İran'da yönetimi ele geçirdi. Şah'ın Başbakanı Bahtiyar istifa etti.
1988 - Avusturya halkının yüzde 70'i Cumhurbaşkanı Kurt Waldheim'ın istifa etmesini istemedi. Kurt Waldheim Nazi geçmişine ilişkin sorgulanmıştı.
1990 - Mike Tyson ağır sıklet boks şampiyonu unvanını Buster Douglas'a nakavt olarak kaybetti.
1990 - Güney Afrika'da ırkçı rejime karşı savaşan Afrika Ulusal Kongresi'nin lideri Nelson Mandela 27 yıllık hapis hayatının ardından bugün özgürlüğüne kavuştu.
1994 - HBB'de yayımlanan Yüksek Tansiyon adlı programın yapımcısı Erhan Akyıldız ve Ali Tevfik Berber, 2'şer ay hapis cezasına çarptırıldı.Televizyoncular programda halkı askerlikten soğuttukları iddiasıyla yargılanmışlardı.
1998 - Türkiye'de 12 kentte bulunan 78 kumarhane kapatıldı. Kapatma kararı "Turizm Teşvik Yasası'nda Değişiklik Yapılması Hakkındaki Yasa" uyarınca alındı.
2000 - Romanya'da bir altın madeninden sızan siyanür, Macaristan sınırından geçen Tisa nehrinde binlerce canlının ölmesine neden oldu.
2006 - Alman arkeologlar, Şanlıurfa'daki Göbekli Tepe Mabedi'nde, insanlığın en eski haber sistemi olarak tanımladıkları ve günümüzde kullanılan yazının ilkel biçimi olan işaretler buldular.
2007 - ÖDP'nin 5. olağan kongresinde genel başkanlığa Ufuk Uras seçildi.
2008 - Almanya'nın Ludwigshafen kentindeki bir apartmanda çıkan yangında ölen dokuz Türk'ün cenazesi Gaziantep'te toprağa verildi.
 
 
Kurumsal

İçerik

EĞİTİM

KPSS

MEMUR

Yukarı Çık