2015 TEOG Uygulama ve tercih kılavuzu indir

Ana Sayfa » DÖKÜMAN » Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

 
29 Mart 2013 Cuma 22:09
Okunma: 9426
Yorum YapYazdır
 
Çekimli fiil , çekimli eylem nedir, örnekleri

 

Eylemin gerçekleşmesi, zaman kavramı içinde mümkündür. Zaman içinde eylem ya gerçekleşerek olup bitmiştir; ya gerçekleşmektedir, henüz bitmemiştir; ya da sözün söylenmesinden sonraki bir zaman diliminde gerçekleşecektir. Eylemin gerçekleş­mesi bir dilek biçiminde ifade ediliyor da olabilir. Dileklerde de örtülü bir gelecek za­man anlamı vardır. Fiilin gösterdiği kılış, durum veya oluşun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini gösteren söyleyiş kalıplarına kip adı ve­rilir.

Türkçede kipler nitelik yönünden ikiye ayrılır: haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasar­lama) kipleri.

Kiplerin alt türleri belli eklerle yapılır. Her alt türün kendi eki vardır. Bu eklerin kulla­nılışına göre de -biçim açısından- kipleri ikiye ayırıyoruz:

1) Basit kip (basit çekim, basit zaman): Fiilin tek kip ekiyle çekimlenişidir: gel-di, gel-miş, gel-se...

2) Birleşik kip (birleşik çekim, birleşik zaman): Fiilin iki kip- eki alarak çekimlen­miş biçimidir: gel-miş-ti, gel-miş-se, gel-(i)yor-du, gel-meli-(y)di...

BASİT KİPLER

I) Haber (Bildirme) Kipleri

Eylemin yapıldığını, yapılıyor olduğunu ya da yapılacağını zamana bağlayarak bildiren kiplerdir.

a) Bilinen (-di'li) Geçmiş Zaman: "-di" (-di, -dü, -du, -ti, -ti, -tü, -tu...) eki ile ya­pılır.   Eylem sözden öncedir;  söz söyleyen,  eylemi görmüştür ya da yapıldığından emindir.

* Dün epeyce kar yağdı. (Görülmüş)

* Ayak sesleri yaklaşıyor, geldiler. (Duyularla kesinleşmiş)

* Cumhuriyet 1923'te kuruldu. (Bilimsel kesinlik)

Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimleri:

OLUMLU

YAZ-DI-M

YAZ-DI-K

YAZ-DI-N

YAZ-DI-NIZ

YAZ-DI

YAZ-DI-LAR

OLUMLU SORU

YAZ-DI-M MI?

YAZ-DI-K MI?

YAZ-DI-N MI?

YAZ-DI-NIZ MI?

YAZ-DI MI?

YAZ-DI-LAR MI?

OLUMSUZ

YAZ-MA-DI-M

YAZ-MA-DI-K

YAZ-MA-DI-N

YAZ-MA-DI-NIZ

YAZ-MA-DI

YAZ-MA-DI-LAR

OLUMSUZ SORU

YAZ-MA-DI-M MI?

YAZ-MA-DI-K MI?

YAZ-MA-DI-N MI?

YAZ-MA-DI-NIZ MI?

YAZ-MA-DI MI?

YAZ-MA-DI-LAR MI?

b) Öğrenilen, Duyulan (-miş'li) Geçmiş Zaman: "-miş" (-mış, -müş, -muş) ekiy­le çekimlenir. Eylem başkasından duyulmuş ya da olup bittikten sonra fark edil­miştir.

* Çanakkale'ye dün epeyce kar yağmış (Başkasından öğrenilmiş.)

* Masada uyuyakalmışın. (Bilinçsiz gerçekleşmiştir.)

* Ben görmeyeli epey büyümüşsün. (Sonradan algılamayla fark edilmiştir.)

* Keloğlan birde bakmış ki... (Masal üslubu. Masal ve fıkra anlatım biçiminde de "başkasından öğrenilme" anlamı vardır.)

* Nasrettin Hoca Timur'a demişçi... (Fıkra üslubu)

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimleri:

OLUMLU

YAZ-MIŞ-IM

YAZ-MIŞ-IZ

YAZ-MIŞ-SIN

YAZ-MIŞ-SINIZ

YAZ-MIŞ

YAZ-MIŞ-LAR

OLUMSUZ

YAZ-MA-MIŞ-IM

YAZ-MA-MIŞ-IZ

YAZ-MA-MIŞ-SIN

YAZ-MA-MIŞ-SINIZ

YAZ-MA-MIİ

YAZ-MA-MIŞ-LAR

Olumlu ve olumsuz soru: Yazmış mı? Yazmamışlar mı?

c) Şimdiki Zaman: "-yor" [-(i)yor, -(ı)yor, -(ü)yor, -(u)yor] ekiyle çekimlenir. Eylem­le söyleyiş aynı anda gerçekleşmektedir. Eylem henüz tamamlanmamıştır.

* Babam odasında kitap okuyor.

* Bakın, kar nasıl da yağıyor.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

YAZ-(I)YOR-UM

YAZ-(I)YOR-UZ

YAZ-(I)YOR-SUN

YAZ-(I)YOR-SUNUZ

YAZ-(I)YOR

YAZ-(I)YOR-LAR

OLUMSUZ

YAZ-MI-YOR-UM

YAZ-MI-YOR-UZ

YAZ-MI-YOR-SUN

YAZ-MI-YOR-SUNUZ

YAZ-MI-YOR

YAZ-MI-YOR-LAR

Olumlu ve olumsuz soru: yazıyor musun? Yazmıyor musunuz?

d) Gelecek Zaman: "-ecek" (-acak)" ekiyle çekimlenir. Eylem, söyleyişten sonra gerçekleşecektir.

* Yarın hastaneye gideceğim.

* Başına öyle çoraplar öreceğim ki cin çarpmışa dönecek.

* Şu adam biraz sonra ağaçtan düşecek.

* Bu toplantıya onu çağırmayacağız.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

YAZ-ACAK-IM

YAZ-ACAK-IZ

YAZ-ACAK-SIN

YAZ-ACAK-SINIZ

YAZ-ACAK

YAZ-ACAK-LAR

OLUMSUZ

YAZMAYACAĞIM

YAZMAYACAĞIZ

YAZMAYACAKSIN

YAZMAYACAKSINIZ

YAZMAYACAK

YAZMAYACAKLAR

Olumlu ve olumsuz soru: Yazacak mısın? Yazmayacaklar mı?

e) Geniş Zaman: "-r" [-(i)r, -(ı)r, -(ü)r, -(u)r, -(e)r, -(a)r] ekiyle çekimlenir. Her üç ana zamanı içine alacak genişliktedir. Genel yargıları anlatmakta da işe yarar.

* Akşamları kitap okurum.

* Her yaz köyümüze gideriz.

* Kuşlar uçar, solucan yeraltında yaşar.

* Meyveli ağacı taşlarlar.

Bu kipin, diğer çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

YAZARIM

YAZARIZ

YAZARSIN

YAZARSINIZ

YAZAR

YAZARLAR

OLUMSUZ

YAZMAM

YAZMAYIZ

YAZMAZSIN

YAZMAZSINIZ

YAZMAZ

YAZMAZLAR

Olumlu ve olumsuz soru: Yazar mısın? Yazmaz mısınız?

II) Dilek (Tasarlama) Kipleri

Eylemin yapılmasını dilek olarak anlatan kiplerdir. Bunlarda özel bir zaman an­lamı yoktur. Ancak, hepsinde bir gelecek zaman ayırtısı, tasarlama anlamı se­zilir.

a)  Gereklilik Kipi: "-meli" (-malı) ekiyle çekimlenir. İşin yapılması ya da yapılma­ması gerektiğini bildirir.

* Yarın mutlaka dershaneye gelmeli.

* Çalışmadan olmayacağını artık anlamalısın.

* Yükselmeli, dokunmalı, alnın semalara.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZMALIYIM

YAZMAMALIYIM

YAZMALISIN

YAZMAMALISIN

YAZMALI

YAZMAMALI

YAZMALIYIZ

YAZMAMALIYIZ

YAZMALISINIZ

YAZMAMALISINIZ

YAZMALILAR

YAZMAMALILAR

Soru ve olumsuz soru: Yazmalı mıyım? Yazmamalı mısınız? Yazmamalılar mı?

Not: Cümleye gereklilik anlamı, bazı sözcüklerin anlamlarından yararlanılarak kazandırılabilir.

* Yarın dershaneye gelmem gerekiyor. (Şimdiki zaman çekimli)

* Çalışmak zorundayım. (Yüklem, ek eylem almış isim soylu sözcük)

* Yazmanız gerek (Geniş zaman çekimli)

b) Dilek-Koşul (Dilek-Şart) Kipi: "-se" (-sa) ekiyle çekimlenir. Bir eylemin gerçekleşmesi için gerekli olan öteki eylemi bildirir. Koşullu yargılar yan yargı gibi­dir, yarım izlenimi uyandırır. Arkasından tamamlayıcı asıl yargı gelir.

* Biraz daha beklesek otobüse binerdik.

* Çiçeği biraz sulasanız yeşerir.

Koşul anlamından uzaklaştığı durumlar da vardır.

* Bu işte bir bit yeniği var ama nasıl anlasak?

* Dünya yıkılsa umurunda değil.

* Ne verseler ona razı olacağız.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZSAM

YAZMASAM

YAZSAN

YAZMASAN

YAZSA

YAZMASA

YAZSAK

YAZMASAK

YAZSANIZ

YAZMASANIZ

YAZSALAR

YAZMASALAR

Soru ve olumsuz soru: Söylesem mi, söylemesem mi?

c) İstek Kipi: "-e" (-a) ekiyle çekimlenir. Eylemin yapılmasının istendiğini anlatır. Öğütlerin, direktiflerin anlatımına uy­gundur. II. ve III. kişi için kullanıldığında emir kipine yaklaşır. Günümüzde bu ki­şiler (II. ve III. tekil-çoğul kişiler) pek kullanılmamaktadır.

* Kendimize güvenelim, çalışalım; sonra övünelim.

* İyilik edelim, iyilik bulalım.

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

OLUMSUZ

YAZAYIM

YAZMAYAYIM

YAZASIN

YAZMAYASIN

YAZA

YAZMAYA

YAZALIM

YAZMAYALIM

YAZASINIZ

YAZMAYASINIZ

YAZALAR

YAZMAYALAR

Soru ve olumsuz soru: yazayım mı? Yazmayalım mı?

d) Emir (Buyuru, Buyruk) Kipi: Belli bir eki yoktur. Her fiilin Çekimsiz biçimi II. te­kil kişi için emir çekimidir: otur, yaz, ye, konuş... III. kişi için "-sin" ve "-sinler" ekleri kullanılır.

Asıl kullanımı emirleri, direktifleri bildirmek içindir. Dilekleri rica, dua, yalvarma biçimlerinde de ifade eder.

* Yere yatın! (Gerçek emir)

* Biraz sabırlı ol. (Öğüt, tavsiye)

* Lütfen biraz daha bekleyin. (Rica)

* N'olur bize acıyın! (Yalvarma)

* Ya Rab; sen benim yüzümü kara çıkarma! (Dua)

Bu kipin, değişik çekim ekleriyle birlikte çekimi:

OLUMLU

------

YAZ

YAZSIN

------

YAZINIZ

YAZSINLAR

I. kişinin yerinde gerektiğinde istek çekimi kullanılır: Yazayım, Yazalım.

Emir kipinin olumsuzu, sorusu, olumsuz sorusu da kullanılır: Yazma, Yazmayın; Yazsın mı? Yazmasınlar mı?

 

 

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem, "istek kipi ikinci tekil kişisiyle" çekimlenmiştir?

A)   En ırak yollar bir yakın olsa

B)   Benim de bir evim olsa

C)   Kızılırmak parça parça olasın

D)   Dostum Lokman Hekim olsa

E)   Şimdi bir kuş olsam, dalına konsam

Cevap: C

ÖRNEK SORU:

Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem gereklilik kipindedir?

A)   Çınar yeşili sundurmamda / Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına

B)   Akçakavaklar ıslanırken / Örter bizi güz ananın yaprakları

C)   İşte duruyor bir çocuk / Mürdüm eriği gözleriyle

D)   Bir yüce dağdan bir yüce dağa / Dikmişim ışıklı direklerimi

E)   Kırmızı alıç boncuğunu / Alıp dizdim sevginin ipliğine

(ÖSS - 1992)

Cevap: A

UYGULAMA:

Ruhumun vahyini duysam da geçirsem taşına

Sonra gök kubbeyi alsam da rida namıyla

Kanayan lahdine çeksem bütün ecramıyla

O bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni nasıl büyüttü?

Bugün sen de kendi kardeşini

Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.

Yukarıda M. Akif Ersoy'un şiirlerinden alınmış dizeler bulunmaktadır.

Bu dizelerde dilek kipleriyle çekimlenmiş eylemleri bulunuz ve ek - kök ayrı­mı yaparak inceleyiniz.

 
29 Mart 2013 Cuma 22:09
Okunma: 9426
Yorum YapYazdır
 
 
 
(0 Yorum Yapıldı)Yorumlar
<p>Henüz kimse yorum yapmamış, ilk yorum yapan siz olun.</p>
 
Bu Kategorideki Diğer Haberler
 
Son 24 Saat
Haberler RSS Beslemesi
 
Gazete Manşetleri
 
Anket
 
Tarihte Bugün
1527 - Dünya'nın ilk ve en eski protestan üniversitesi Marburg Philipps Üniversitesi kuruldu.
1683 - Osmanlı ordularının Viyana taarruzu başladı.
1736 - 23. Osmanlı Padişahı III. Ahmet öldü.
1798 - Napolyon Mısır'ı işgal etti.
1839 - Padişah II. Mahmut öldü; yerine Sultan Abdülmecit geçti.
1867 - İngiliz Kuzey Amerika Yasası, Kanada Anayasası olarak yürürlüğe girerek Kanada Konfederasyonu kuruldu. John A. Macdonald ilk başbakan oldu.
1878 - Kıbrıs, toprak mülkiyeti Osmanlılarda kalmak üzere geçici olarak Birleşik Krallıka devredildi.
1881 - Dünyanın ilk uluslararası telefon konuşması St. Stephen (New Brunswick) ve Calais (Maine) arasında yapıldı.
1908 - SOS, Uluslararası Mors Alfabesi acil durum sinyali olarak kabul edildi.
1911 - Kandilli Rasathanesi kuruldu.
1920 - Ankara'da subay yetiştirilmek üzere Sunuf-u Muhtelife Zabit Namzetleri Talimgahı açıldı.
1921 - Çin Komünist Partisi kuruldu.
1925 - İlk piyango, Türkiye Tayyare Cemiyeti Mektepleri yararına düzenlendi.
1926 - Deniz taşımacılığına ve ticaretine ilişkin esasları düzenleyen Kabotaj Kanunu yürürlüğe girdi.
1926 - Türk Ceza Kanunu yürürlüğe girdi. Kanun, 1889 İtalyan Zanardelli yasası esas alınarak hazırlandı.
1927 - İstanbul'dan 16 Mayıs 1919'da ayrılan Mustafa Kemal, kurtuluştan sonra ilk kez İstanbul'a gelişinde büyük törenlerle karşılandı.
1929 - İstanbul-Ankara telefon hattı hizmete girdi.
1935 - Aydın demiryolu devletleştirildi.
1937 - Toprakkale, İskenderun, Fevzipaşa Meydanıekber demiryolları devletleştirildi.
1946 - Elazığ-Palu demiryolu açıldı.
1960 - Somali bağımsızlığını ilan etti.
1962 - Ruanda ve Burundi bağımsızlığını ilan etti.
1963 - ABD'nin posta kodu sistemi olan ZIP Kodları kullanılmaya başladı.
1966 - Kanada ilk renkli televizyon yayınını gerekleştirdi.
1968 - Nükleer Silahları Sınırlandırma Anlaşması imzalandı.
1974 - Arjantin Devlet Başkanı Juan Peron öldü; yerine eşi İsabel Peron geçti.
1979 - Sony, Walkman'i tanıttı.
1983 - Kuzey Kore havayollarına ait İlyuşin tipi bir yolcu uçağı Guinea-Bissau'nun dağlık bölgesine düştü: 23 kişi öldü.
1984 - TRT, televizyonda tamamen renkli yayına geçti.
1987 - Manş Tüneli'inde inşaat çalışmaları başladı.
1988 - Sovyetler Birliği'nde Komünist Partisi, Gorbaçov'un Perestroika politikasını onayladı.
1991 - Varşova Paktı resmen dağıldı.
1992 - TRT-INT/Avrasya yayınları başladı.
1994 - 27 yıllık sürgünü sona eren FKÖ lideri Yaser Arafat, Filistin'e geri döndü.
1996 - Türkiye'nin ilk nükleer reaktörü Çekmece Nükleer Araştırma ve Eğitim Merkezi'nde yapılmaya başladı.
1996 - PNG görüntü formatının 1.0 versiyonu tamamlandı.
1997 - Çin Halk Cumhuriyeti, şehir-devlet Hong Kong'un egemenliğini 156 yıl aradan sonra Birleşik Krallık'dan geri aldı.
2002 - Uluslararası Ceza Mahkemesi kuruldu.
2002 - Bir Rus yolcu uçağı ile Alman kargo uçağı güney Almanya'da Überlingen üzerinde havada çarpıştı: 71 kişi öldü.
2004 - Horst Köhler, Almanya cumhurbaşkanı oldu.
2006 - Çin Halk Cumhuriyeti, Tibet'i Çin Halk Cumhuriyeti'ne bağlayan 5 bin 72 kilometrelik dünyanın en uzun demir yolunu hizmete açtı.
2008 - Cumhuriyet tarihinde ilk kez bir orgeneral, askeri lojmanda polis tarafından gözaltına alındı. Hurşit Tolon, Ergenekon Soruşturması
 
 
Kurumsal

İçerik

EĞİTİM

KPSS

MEMUR

Yukarı Çık